شناختن عموم حيوانات و تفكر در كيفيت خلقت آنها و كارهايى كه مىكنند ترغيب نموده ، و در آيات ديگرى به عبرت گرفتن از خصوص بعضى از آنها مانند چهارپايان و پرندگان و مورچگان و زنبور عسل دعوت كرده است . « 1 » س 565 - آيا حيوانات هم مثل انسان‌ها خير و شرّ و عدالت و ظلم را تشخيص مىدهند ؟ ج - انسان وقتى اين آراء و عقايد را در حيوانات مشاهده كرده و مىبيند كه همه آنها اعمال خود را براساس عقايد و آرايى انجام مىدهند به خود مىگويد : لابد حيوانات هم احكام باعثه ( اوامر ) و زاجره‌اى ( نواهى ) دارند ، و اگر چنين احكامى داشته باشند لا بد مثل ما آدميان خوب و بد را هم تشخيص مىدهند ، و اگر تشخيص مىدهند ناچار مانند ما عدالت و ظلم هم سرشان مىشود ، و گرنه اگر داراى آن احكام نبودند ، و خوب و بد و عدالت و ظلم سرشان نمىشد چرا بايستى انواع مختلفشان در آراء و عقايد مختلف باشند ؟ از اين هم بگذريم چرا افراد يك نوع باهم فرق داشته باشند ؟ مىبايستى همه مثل هم باشند ، حال آنكه مىبينيم اين اسب با آن اسب و اين قوچ با آن قوچ و اين خروس با آن خروس در تند خلقى و نرمى تفاوتى فاحش و روشنى دارند ، و همچنين در جزئيات ديگرى از قبيل حبّ و بغض و مهربانى و قساوت و رامى و سركشى و امثال آن همين اختلاف را مشاهده مىكنيم . و اين اختلافات خود مؤيد اين معنا است كه حيوانات هم مثل انسان احكامى دارد ، خير و شرّ و عدالت و ظلم را تشخيص مىدهد چطور شد كه ما اختلاف

--> ( 1 ) . الميزان ؛ ج 7 ، ص 105 . [ با تلخيص ]